Dalam mazhab Syafie yang diikuti di Malaysia, semua haiwan yang hidup sepenuhnya dalam air adalah halal dimakan tanpa perlu disembelih. Hukum ini berdasarkan dalil Al-Quran dan hadis yang jelas. Namun, terdapat pengecualian bagi haiwan dua alam (amfibia), haiwan buas bertaring, dan haiwan yang beracun.

Dalil Al-Quran dan Hadis

Tiga dalil utama menjadi asas hukum makan seafood:

Surah Al-Maidah, 5:96:

“Dihalalkan bagi kamu binatang buruan laut dan makanan (yang berasal) dari laut sebagai bekalan bagimu dan bagi orang-orang yang dalam perjalanan.”

Ayat ini menjadi dalil utama bagi keempat-empat mazhab tentang keharusan memakan hidupan laut.

Surah Al-A’raf, 7:157:

“…dan menghalalkan bagi mereka segala benda yang baik, dan mengharamkan kepada mereka segala benda yang buruk (kotor)…”

Ayat ini menjadi asas prinsip al-istikhbath (jijik), iaitu haiwan yang dianggap kotor atau menjijikkan diharamkan.

Hadis Bangkai Laut (Riwayat Ahmad dan Ibn Majah):

“Dihalalkan kepada kita dua bangkai dan dua darah. Dua bangkai itu ialah belalang dan ikan, manakala dua darah itu ialah hati dan limpa.”

Hadis ini menunjukkan bahawa bangkai laut (ikan yang mati tanpa disembelih) tetap halal, berbeza dengan bangkai haiwan darat.

Hadis Air Laut (Riwayat al-Tirmizi):

“Airnya suci dan bangkainya halal.”

Kaedah Mazhab Syafie

Malaysia mengikut mazhab Syafie. Empat prinsip utama mengenai haiwan air:

1. Semua haiwan yang hidup secara hakiki dalam air sahaja adalah halal dimakan, tanpa perlu disembelih.
2. Haiwan dua alam (amfibia) yang boleh hidup di darat dan air adalah haram kerana dianggap jijik (al-istikhbath).
3. Haiwan yang beracun, memabukkan, atau membahayakan kesihatan adalah haram.
4. Haiwan buas bertaring seperti buaya adalah haram walaupun hidup di air.

Imam al-Nawawi dan Imam Syafie dalam kitab al-Umm menyatakan bahawa semua hidupan akuatik yang tidak menyerupai ikan tetap halal dimakan, selagi ia memenuhi syarat di atas.

Senarai Seafood Halal

Hukum Ketam Mengikut Jenis

Ketam menjadi antara hidupan laut yang paling kerap dipersoalkan. Hukumnya bergantung kepada jenis ketam dan habitat semulajadinya.

Ketam yang halal

Ketam yang haram

Senarai Seafood Haram

Perbandingan Empat Mazhab

Pandangan mengenai seafood berbeza antara mazhab. Perbezaan paling ketara ialah antara mazhab Hanafi dengan tiga mazhab yang lain.

Mazhab Hanafi hanya membenarkan ikan sahaja daripada hidupan laut. Semua haiwan laut selain ikan (udang, sotong, ketam, kerang, tiram) tidak halal menurut mazhab ini.

Mazhab Maliki paling liberal, membenarkan hampir semua haiwan akuatik termasuk yang hidup dua alam, walaupun terdapat khilaf dalam kalangan ulama Maliki.

Kaedah Fiqh Berkaitan

Tiga kaedah fiqh penting dalam menentukan hukum seafood:

1. “Apabila hilang ‘illahnya, tiadalah hukum tersebut”

Jika sebab pengharaman sudah tiada, hukum haram juga terbatal. Kaedah ini digunakan dalam kes ketam kelapa yang tidak mampu bertahan lama di darat.

2. Al-Istikhbath (jijik/kotor)

Asas pengharaman haiwan dua alam dalam mazhab Syafie. Merujuk Surah Al-A’raf 7:157 yang mengharamkan benda yang buruk dan kotor.

3. ‘Urf (adat kebiasaan)

Jika sesuatu haiwan dimakan secara meluas dalam masyarakat tempatan dan dijual di pasar, ia menyokong hukum keharusan. Kaedah ini disebut oleh Pejabat Mufti Wilayah Persekutuan dalam kes ketam kelapa.

Fatwa Rasmi Malaysia

Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Majlis Kebangsaan Bagi Hal Ehwal Ugama Islam Malaysia Kali Ke-26 pada 7-8 Mac 1990 memutuskan bahawa ketam nipah halal dimakan kerana bukan haiwan dua alam. Ketam nipah termasuk dalam keluarga krustasea seperti udang dan kerang, dengan kitaran hayat sepenuhnya dalam air dan bernafas melalui insang.

Hukum ditentukan berdasarkan tabiat semula jadi haiwan, bukan lokasi penangkapan. Seekor ikan yang ditangkap di darat tetap halal kerana tabiat asalnya hidup dalam air.

Isu Biasa Berkaitan Seafood Halal

Dakwat sotong

Pejabat Mufti Wilayah Persekutuan dalam Al-Kafi #464 mengesahkan bahawa dakwat sotong halal dimakan. Dakwat sotong digunakan secara meluas dalam masakan Itali (pasta al nero di seppia) dan masakan Asia Tenggara. Ia adalah sebahagian semula jadi daripada tubuh sotong yang halal.

Ikan buntal (fugu)

Ikan buntal mengandungi tetrodotoksin, racun yang boleh membunuh manusia. Walaupun ikan buntal hidup sepenuhnya dalam air, ia haram dimakan kerana prinsip “tidak boleh membahayakan diri sendiri” berdasarkan hadis “La dharar wa la dhirar” (tidak boleh memudaratkan diri sendiri dan orang lain). Di Jepun, hanya chef berlesen sahaja yang dibenarkan menyediakan ikan buntal selepas menjalani latihan khusus.

Kepah dan siput laut

Kepah, kupang, dan siput laut (bukan siput darat) halal menurut mazhab Syafie kerana hidup sepenuhnya dalam air. Kekeliruan sering berlaku kerana siput darat seperti escargot diharam, tetapi siput laut berbeza dari segi habitat dan kaedah pernafasan.

Sashimi dan sushi

Ikan mentah halal dimakan selagi ikan tersebut halal dan tidak dicemari bahan haram semasa penyediaan. Isu utama di restoran sushi bukan pada ikan mentah itu sendiri, tetapi pada bahan-bahan lain seperti sos, cuka beras, dan mirin (arak masak Jepun) yang mungkin mengandungi alkohol. Sentiasa semak bahan yang digunakan sebelum memesan. Restoran sushi yang mempunyai pensijilan halal JAKIM sudah menggantikan mirin dengan alternatif halal.