Sotong Halal atau Haram? Hukum Mazhab dan Fatwa Dakwat Sotong

Sotong halal dimakan dalam Islam menurut mazhab Syafie yang diikuti di Malaysia. Surah Al-Maidah (5:96) menghalalkan semua binatang buruan laut. Sotong hidup sepenuhnya dalam laut, bernafas melalui insang, dan tidak boleh bertahan di darat. Tiga mazhab (Syafie, Maliki, Hanbali) bersepakat menghalalkan sotong. Mazhab Hanafi mengharamkannya kerana sotong bukan ikan. Pejabat Mufti Wilayah Persekutuan juga mengesahkan bahawa dakwat sotong halal dimakan (Al-Kafi #464).

Dalil Penghalalan Sotong

Dalil utama yang menghalalkan sotong:

Surah Al-Maidah, 5:96:

“Dihalalkan bagi kamu binatang buruan laut dan makanan (yang berasal) dari laut sebagai bekalan bagimu dan bagi orang-orang yang dalam perjalanan.”

Ayat ini bersifat umum dan merangkumi semua hidupan laut termasuk sotong.

Hadis Air Laut (Riwayat al-Tirmizi):

“Airnya suci dan bangkainya halal.”

Sotong termasuk dalam “bangkai laut” yang halal dimakan tanpa perlu disembelih.

Al-Kafi #853 (Pejabat Mufti WP):

Pejabat Mufti Wilayah Persekutuan mengesahkan bahawa semua hidupan yang hidup sepenuhnya dalam air adalah halal menurut mazhab Syafie. Sotong memenuhi kriteria ini.

Imam al-Nawawi (Minhaj al-Talibin):

Imam al-Nawawi menegaskan bahawa haiwan laut yang hidup sepenuhnya dalam air adalah halal. Hanya haiwan dua alam (amfibia) yang haram. Sotong hidup sepenuhnya dalam laut dan tidak boleh bertahan di darat. Ia jelas termasuk dalam kategori halal menurut kerangka fiqh al-Nawawi.

Hukum Sotong Mengikut 4 Mazhab

Pandangan Mazhab Hanafi Terhadap Sotong

Imam Abu Hanifah mengharamkan sotong kerana ia bukan ikan. Dalam mazhab Hanafi, perkataan “samak” (ikan) dalam hadis ditafsirkan secara literal: hanya haiwan yang berbentuk ikan, bertulang belakang, dan bernafas melalui insang dalam cara yang serupa ikan dianggap halal.

Sotong ialah moluska (mollusc), bukan ikan. Ia tidak mempunyai tulang belakang dan bernafas secara berbeza. Menurut tafsiran Hanafi, sotong tidak termasuk dalam kategori “samak.”

Berbeza dengan udang yang mempunyai khilaf dalam Hanafi (Abu Yusuf menghalalkan), sotong tidak mempunyai pandangan alternatif yang menghalalkannya dalam mazhab Hanafi.

Kesan Terhadap Negara Hanafi

Negara yang mengikut mazhab Hanafi secara ketat (sebahagian Afghanistan, wilayah tertentu di Pakistan) mungkin menganggap sotong tidak halal. Namun, majoriti negara berpenduduk Muslim termasuk Malaysia, Indonesia, Arab Saudi, Mesir, dan Turki menghalalkan sotong.

Taksonomi dan Klasifikasi Sotong

Sotong termasuk dalam Filum Mollusca, Kelas Cephalopoda. Kelas Cephalopoda bermaksud “kaki di kepala” kerana tentakel tumbuh dari bahagian kepala. Tiga order utama yang dimakan:

• Order Teuthida (sotong biasa/squid): Badan panjang, 10 tentakel, mempunyai pen (gladius) sebagai rangka dalaman.
• Order Sepiida (sotong katak/cuttlefish): Badan lebar, mempunyai cuttlebone (tulang lembut). Spesies tempatan: Sepia pharaonis.
• Order Octopoda (sotong kurita/octopus): Lapan tentakel, tiada rangka dalaman, boleh menukar warna.

Semua Cephalopoda hidup sepenuhnya dalam air. Tiada spesies Cephalopoda yang amfibia.

Jenis Sotong dan Hukumnya

Malaysia mempunyai beberapa jenis sotong yang dimakan:

Semua jenis sotong di atas halal menurut mazhab Syafie kerana semuanya hidup sepenuhnya dalam air.

Sotong Kurita (Octopus): Halal?

Sotong kurita sering dipersoalkan kerana bentuknya yang berbeza daripada sotong biasa. Ia mempunyai lapan tentakel dan boleh bergerak di dasar laut. Namun, sotong kurita hidup sepenuhnya dalam air dan tidak boleh bertahan di darat. Ia memenuhi semua kriteria halal dalam mazhab Syafie.

Sotong kurita disajikan di restoran Jepun dan Korea di Malaysia. Hidangan popular termasuk takoyaki (bebola sotong kurita goreng) dan nakji bokkeum (sotong kurita goreng pedas). Pastikan restoran yang menyajikannya mempunyai sijil Halal Malaysia.

Hukum Dakwat Sotong

Dakwat sotong (squid ink) digunakan dalam masakan Itali (pasta al nero di seppia) dan masakan Asia Tenggara. Terdapat persoalan mengenai statusnya kerana warnanya yang hitam dan penampilannya yang tidak lazim.

Fatwa Dakwat Sotong (Al-Kafi #464)

Pejabat Mufti Wilayah Persekutuan dalam Al-Kafi #464 memutuskan:

Dakwat sotong halal dimakan. Alasannya:

1. Dakwat sotong ialah sebahagian semula jadi daripada tubuh sotong
2. Sotong itu sendiri halal
3. Tiada dalil yang mengasingkan dakwat daripada tubuh sotong
4. Kaedah fiqh: “Sebahagian daripada yang halal itu juga halal”
5. Dakwat sotong tidak membahayakan kesihatan

Dakwat sotong mengandungi melanin, protein, dan mineral. Ia digunakan sebagai pewarna makanan dan bahan masakan di seluruh dunia.

Penggunaan Dakwat Sotong dalam Masakan

Sotong dalam Masakan Malaysia

Sotong ialah bahan utama dalam banyak masakan Malaysia:

Hidangan popular:

• Sotong goreng tepung (crispy fried calamari)
• Sotong masak sambal
• Sotong sumbat (nasi isi dalam sotong)
• Sotong bakar
• Sotong kangkung
• Mee goreng sotong
• Tom yam sotong

Bahan berasaskan sotong:

• Sotong kering (bahan kuah laksa dan sambal)
• Keropok sotong (keropok berasaskan sotong)
• Cincalok sotong

Sotong di Restoran Malaysia

Sotong disajikan di banyak restoran di Malaysia. Restoran seafood bersijil Halal Malaysia termasuk:

• Manhattan Fish Market: Menyajikan kalamari goreng dan hidangan sotong lain
• Fish & Co: Hidangan seafood termasuk sotong

Apabila memesan sotong di restoran tanpa sijil halal, risiko utama bukan pada sotong itu sendiri (yang memang halal) tetapi pada pencemaran silang. Restoran yang juga mengendalikan babi atau arak mungkin menggunakan peralatan yang sama atau minyak goreng yang tercemar.

Isu Berkaitan Sotong dan Halal

Kalamari dan cara penyediaan

Kalamari (sotong goreng berempah) halal dari segi bahan utama. Namun, sesetengah restoran menyediakan kalamari menggunakan tepung yang mengandungi alkohol atau digoreng dalam minyak yang turut digunakan untuk bahan tidak halal. Di restoran bersijil halal, ini bukan isu.

Sotong mentah (sashimi)

Sotong mentah halal dimakan selagi ia tidak dicemari bahan haram semasa penyediaan. Di restoran sushi, isu utama bukan pada sotong mentah tetapi pada bahan lain seperti mirin (arak masak Jepun) dan cuka beras. Restoran sushi bersijil halal menggunakan alternatif halal untuk bahan-bahan ini.

Sotong dan pencemaran silang

Pencemaran silang boleh berlaku apabila:

• Sotong digoreng dalam minyak yang sama dengan bahan haram
• Peralatan masak dikongsi dengan makanan tidak halal
• Sos yang mengandungi alkohol atau bahan babi digunakan

Untuk mengelakkan isu ini, pilih restoran bersijil Halal Malaysia.

Alergi sotong

Alergi sotong bukan isu halal. Individu yang alah terhadap sotong tidak boleh memakannya bukan kerana ia haram, tetapi kerana prinsip “tidak boleh membahayakan diri sendiri.”

Perbandingan Hukum Sotong dengan Hidupan Laut Lain

Nilai Nutrisi Sotong

Sotong ialah sumber protein yang sangat tinggi. Data berikut berdasarkan 100 gram sotong mentah:

Taurina ialah asid amino yang menyokong fungsi jantung, otak, dan mata. Sotong ialah salah satu sumber taurina tertinggi dalam makanan. Kandungan omega-3 (EPA dan DHA) dalam sotong membantu mengurangkan keradangan dan menyokong kesihatan kardiovaskular.

Pandangan Badan Fatwa Antarabangsa

Selain fatwa Malaysia, badan fatwa antarabangsa turut membincangkan hukum sotong:

• Komisi Fatwa MUI (Indonesia): Menghalalkan semua hidupan laut termasuk sotong. MUI tidak mengikut pandangan Hanafi dalam isu ini.
• Dar al-Ifta al-Misriyyah (Mesir): Menghalalkan sotong berdasarkan keumuman dalil Surah Al-Maidah 5:96.
• Diyanet (Turki): Walaupun Turki mengikut mazhab Hanafi, Diyanet menyatakan sotong halal berdasarkan pandangan kontemporari yang lebih luas.

Majoriti badan fatwa dunia menghalalkan sotong. Pengharaman hanya datang daripada tafsiran literal mazhab Hanafi klasik.

Kaedah Fiqh Berkaitan

Dua kaedah fiqh penting dalam hukum sotong:

1. Al-Asl fil-Ashya’ al-Ibahah

Hukum asal bagi makanan ialah halal sehingga ada dalil yang mengharamkan. Tiada dalil khusus yang mengharamkan sotong.

2. Kaedah Juz’iyyah (sebahagian mengikut keseluruhan)

Dakwat sotong halal kerana ia sebahagian daripada sotong yang halal. Kaedah ini terpakai: apa yang menjadi sebahagian daripada haiwan yang halal, turut halal dimakan.

Kesimpulan

Sotong halal dimakan di Malaysia tanpa keraguan. Mazhab Syafie menghalalkan semua hidupan laut yang hidup sepenuhnya dalam air, dan sotong memenuhi kriteria ini. Dakwat sotong turut halal berdasarkan fatwa Pejabat Mufti WP (Al-Kafi #464). Semua jenis sotong termasuk kalamari, sotong kurita, dan sotong katak halal menurut mazhab Syafie. Hanya pengikut mazhab Hanafi yang mengharamkan sotong, dan ini tidak terpakai di Malaysia.