Sumber Makanan Halal: Tumbuhan, Haiwan, Laut dan Minuman dalam Islam

Sumber makanan halal terbahagi kepada 4 kategori utama: tumbuhan, haiwan darat, haiwan laut, dan minuman. Al-Quran mensyaratkan makanan yang dimakan mestilah halalan toyyiban, iaitu halal dan baik (Surah Al-Nahl, 16:114). Tumbuhan halal secara umum. Haiwan darat perlu disembelih secara Islam. Haiwan laut halal mengikut mazhab Syafie yang diamalkan di Malaysia. Minuman halal selagi tiada alkohol atau bahan memabukkan. Proses pengeluaran dan bahan tambahan boleh mengubah status halal mana-mana sumber ini. Cara memperoleh makanan juga mempengaruhi status: makanan yang halal zatnya tetapi diperoleh secara haram (curi, rompak) tidak berkat. Di Malaysia, JAKIM mengesahkan pematuhan melalui standard MS 1500:2019.

Sumber Tumbuhan

Tumbuhan ialah sumber makanan halal yang paling luas. Al-Quran (Surah Al-Baqarah, 2:168) menyeru manusia memakan yang halal lagi baik dari apa yang terdapat di bumi. Tumbuhan termasuk dalam kategori tayyibat (benda baik) yang dihalalkan Allah. Semua sayuran, buah-buahan, bijirin, kekacang, herba, dan rempah halal secara semula jadi.

Kategori tumbuhan halal

Bila tumbuhan bertukar status

Tumbuhan yang halal secara asal boleh menjadi tidak halal dalam keadaan berikut:

Tumbuhan beracun dan memabukkan. Marijuana, opium, tembakau (khilaf ulama tetapi majoriti mengharamkan merokok kerana memudaratkan), dan cendawan beracun tidak halal kerana memudaratkan badan. Kaedah fiqh: “La darar wa la dirar” (tidak boleh memudaratkan diri sendiri atau orang lain).

Pemprosesan dengan bahan haram. Sayuran yang ditumis dalam lemak babi tidak halal walaupun sayuran itu sendiri halal. Roti yang menggunakan L-sisteina (E920) daripada rambut manusia bertukar status. Kicap yang difermentasikan sehingga mengandungi alkohol melebihi had yang ditetapkan juga menjadi persoalan. Persoalan istihalah (perubahan sifat bahan) timbul: adakah bahan haram yang berubah sifat sepenuhnya menjadi halal? Majoriti ulama Malaysia berpendirian bahawa istihalah tidak secara automatik menghalalkan bahan yang asalnya haram.

Pencemaran silang. Makanan tumbuhan yang diproses pada peralatan yang sama dengan bahan haram tanpa pembersihan menyeluruh tidak lagi terjamin halalnya. MS 1500:2019 mensyaratkan pemisahan lengkap.

Sumber Haiwan Darat

Haiwan darat terbahagi kepada yang halal dan yang haram. Surah Al-Maidah (5:3) menyenaraikan haiwan darat yang diharamkan secara khusus.

Haiwan darat yang halal

Haiwan darat halal ialah haiwan yang bukan pemangsa, bukan menjijikkan, dan disembelih mengikut syarat Islam:

Syarat penyembelihan Islam

Setiap haiwan darat halal wajib mematuhi syarat penyembelihan berikut:

1. Penyembelih ialah Muslim yang baligh, berakal, dan memahami syarat sembelihan.
2. Membaca bismillah sebelum menyembelih setiap haiwan.
3. Memutuskan saluran tertentu. Mesti memutuskan saluran pernafasan (trakea), saluran makanan (esofagus), dan dua urat darah utama (urat jugular) pada leher haiwan.
4. Menggunakan pisau tajam. Pisau mesti tajam untuk mengurangkan kesakitan haiwan.
5. Haiwan masih hidup semasa disembelih. Haiwan yang mati sebelum disembelih ialah bangkai dan haram.

Haiwan yang memenuhi semua syarat di atas menghasilkan daging halal. Kegagalan mematuhi mana-mana syarat menjadikan daging itu haram.

Di Malaysia, JAKIM mengeluarkan sijil halal untuk rumah sembelih (ayam, lembu, kambing). Rumah sembelih yang diperakui mesti mempunyai penyembelih Muslim yang terlatih dan diperakui oleh JAKIM. Audit dijalankan secara berkala untuk memastikan pematuhan berterusan.

Haiwan jallalah, iaitu haiwan yang diberi makanan mengandungi bahan najis atau haram (seperti tepung tulang babi), perlu dikuarantin dan diberi makanan bersih selama tempoh tertentu sebelum disembelih. Selepas tempoh kuarantin, dagingnya halal. Kaedah ini berdasarkan hadis Nabi Muhammad SAW yang melarang memakan daging haiwan jallalah sehingga dikuarantin.

Haiwan darat yang haram

Sumber Haiwan Laut

Malaysia mengamalkan mazhab Syafie yang mempunyai pendirian tersendiri terhadap haiwan laut. Surah Al-Maidah (5:96) menyebut: “Dihalalkan bagi kamu binatang buruan laut dan makanannya sebagai bekalan bagi kamu.”

Haiwan laut halal (mazhab Syafie)

Mengikut mazhab Syafie yang menjadi pegangan rasmi di Malaysia, haiwan laut yang halal ialah haiwan yang hidup sepenuhnya di air dan tidak boleh hidup di darat:

Haiwan laut yang diperselisihkan

Beberapa haiwan laut menjadi perselisihan dalam mazhab Syafie:

Haiwan laut tidak memerlukan sembelihan. Ikan yang mati secara semula jadi di dalam air tetap halal. Ini berdasarkan hadis Nabi Muhammad SAW yang diriwayatkan oleh Abu Hurairah RA: “Laut itu suci airnya dan halal bangkainya” (Riwayat Abu Daud, al-Tirmidzi, al-Nasai, dan Ibn Majah. Disahihkan oleh al-Tirmidzi).

Sumber Minuman

Minuman halal ialah minuman yang tidak memabukkan dan tidak mengandungi bahan haram. Al-Quran mengharamkan khamr (arak) dengan jelas.

Minuman yang halal

Minuman yang haram

Isu alkohol dalam minuman

Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Majlis Kebangsaan menetapkan:

1. Setiap minuman yang memabukkan ialah arak dan haram.
2. Minuman ringan yang diproses sama seperti arak, sama ada mengandungi alkohol atau tidak, haram.
3. Minuman ringan yang mengandungi alkohol tetapi bukan daripada proses pembuatan arak dan bukan dibuat sebagai pengganti arak halal.
4. Alkohol yang terhasil secara semula jadi daripada proses fermentasi makanan (seperti tapai, buah masak) tidak haram selagi ia bukan arak.

Had alkohol yang ditetapkan: minuman yang dilabelkan sebagai minuman beralkohol haram walaupun kandungan alkoholnya rendah. Minuman yang tidak dilabelkan sebagai minuman beralkohol tetapi mengandungi alkohol sebagai bahan sampingan proses pengeluaran (bukan sengaja ditambah) dengan kadar tidak memabukkan, halal.

Proses yang Mengubah Status Halal

Sumber makanan yang halal secara asal boleh bertukar status melalui proses pengeluaran. Faktor utama:

Bahan tambahan (food additives)

Pencemaran silang dalam rantaian bekalan

Makanan halal boleh tercemar pada setiap peringkat rantaian bekalan:

Kilang. Barisan pengeluaran yang dikongsi dengan produk tidak halal. MS 1500:2019 mensyaratkan pemisahan fizikal.

Pengangkutan. Lori yang mengangkut daging halal dan tidak halal tanpa pembersihan. Kontena yang sebelumnya mengangkut bahan haram.

Penyimpanan. Gudang yang menyimpan bahan halal dan haram tanpa pemisahan. Peti sejuk yang dikongsi di premis makanan.

Penyediaan. Restoran yang menggunakan kuali, penggorengan, atau minyak yang sama untuk memasak makanan halal dan tidak halal.

Penyimpanan dan pembungkusan

Makanan halal mesti diasingkan daripada makanan haram semasa penyimpanan. Pembungkusan tidak boleh mengandungi bahan berasaskan haiwan haram. Pelekat atau dakwat pada pembungkusan juga perlu disemak kerana sesetengahnya menggunakan bahan berasaskan lemak haiwan.

Cara Mengesahkan Sumber Makanan Halal di Malaysia

JAKIM menyediakan beberapa saluran untuk pengesahan:

1. Portal e-Halal JAKIM. Layari myehalal.halal.gov.my untuk menyemak status pensijilan halal mana-mana produk atau premis makanan di Malaysia.

2. Aplikasi Verify Halal. Aplikasi mudah alih rasmi JAKIM untuk mengimbas barcode produk dan menyemak status halal. Aplikasi ini mengiktiraf lebih 86 badan pensijilan halal global.

3. Logo Halal Malaysia. Logo rasmi yang dikeluarkan oleh JAKIM. Penggunaan logo palsu ialah kesalahan di bawah Akta Perihal Dagangan 2011, Seksyen 8. Penalti: denda sehingga RM1 juta atau penjara sehingga 5 tahun atau kedua-duanya.

4. Label dan senarai bahan. Baca senarai bahan pada produk. Perhatikan bahan yang berpotensi tidak halal seperti gelatin, emulsifier, dan perisa.

5. Hubungi pengeluar. Jika maklumat tidak mencukupi pada label, hubungi pengeluar secara langsung untuk mengesahkan sumber bahan.

Ringkasan Status Halal Mengikut Sumber

Sumber yang halal secara asal tidak kekal halal jika diproses dengan bahan haram atau tercemar silang. Semak logo Halal Malaysia pada produk, baca senarai bahan, dan layari portal e-Halal JAKIM untuk pengesahan. Bagi daging, pastikan ia datang daripada rumah sembelih yang diperakui JAKIM.