Bahan Pengawet Halal atau Haram? Panduan Status Mengikut Sumber

Majoriti bahan pengawet halal kerana dihasilkan secara sintetik atau daripada sumber mineral dan tumbuhan. Bahan pengawet biasa dalam makanan Malaysia seperti sodium benzoate (E211), potassium sorbate (E202), dan asid sorbik (E200) semuanya halal. Daripada lebih 30 pengawet yang diluluskan oleh Codex Alimentarius, hanya E120 (carmine daripada serangga) dan E904 (shellac daripada serangga lac) berpotensi haram. Sesetengah pengawet semula jadi menggunakan etanol sebagai pelarut, dan ini juga perlu disemak. Bahan pengawet yang diharamkan untuk kegunaan makanan di Malaysia seperti formalin dan boraks bukan isu halal tetapi isu keselamatan makanan. Produk bersijil Halal Malaysia sudah disahkan menggunakan bahan pengawet daripada sumber halal.

Apa Itu Bahan Pengawet?

Bahan pengawet ialah bahan tambahan makanan yang menghalang pertumbuhan bakteria, kulat, dan yis dalam makanan. Tujuan utama: memanjangkan jangka hayat produk. Tanpa pengawet, makanan dalam tin, sos botol, dan minuman berkarbonat akan rosak dalam masa beberapa hari.

Bahan pengawet terbahagi kepada dua jenis utama:

Industri makanan Malaysia menggunakan kedua-dua jenis. Produk bersijil Halal Malaysia boleh menggunakan bahan pengawet sintetik atau semula jadi, asalkan sumber bahan halal. JAKIM menyemak setiap bahan pengawet dalam formulasi produk sebelum mengeluarkan sijil halal. Codex Alimentarius (piawaian makanan FAO/WHO) mengklasifikasikan bahan pengawet mengikut fungsi dan memberikan setiap satu kod E-number untuk pengenalpastian pada label.

Bahan Pengawet yang Pasti Halal

Pengawet berikut halal kerana berasal daripada sumber sintetik, mineral, atau tumbuhan. Tiada bahan haiwan dalam proses pengeluaran.

Kesemua bahan pengawet halal di atas biasa ditemui dalam produk makanan Malaysia. Gardenia dan Massimo menggunakan E281 (sodium propionate) dalam roti. Maggi menggunakan E211 dalam sos dan perencah. Adabi dan F&N juga menggunakan E202 dalam produk masing-masing. Asid sitrik (E330) dihasilkan melalui fermentasi gula oleh kulat Aspergillus niger. Lebih 99% asid sitrik global dihasilkan melalui kaedah fermentasi ini, bukan daripada buah sitrus. Tiada bahan haiwan terlibat. E330 halal.

Bahan Pengawet yang Berpotensi Haram

Beberapa bahan yang berfungsi sebagai pengawet atau pelindung makanan berpotensi haram kerana sumbernya:

E120 (Cochineal / Carmine)

E120 bukan pengawet tradisional tetapi pewarna yang juga berfungsi sebagai pelindung warna dalam makanan. Ia berasal daripada serangga cochineal (Dactylopius coccus). JAKIM tidak membenarkan E120 dalam produk halal Malaysia.

E904 (Shellac)

Shellac berasal daripada rembesan serangga lac (Kerria lacca). Ia digunakan sebagai penggilap dan pelindung pada permukaan gula-gula, coklat, dan buah-buahan.

Istihalah bermaksud perubahan sifat sesuatu bahan sehingga ia menjadi bahan lain. Ulama yang mengharamkan shellac berhujah bahawa rembesan serangga kekal najis. Ulama yang mengharuskan pula berpendapat bahawa proses pemurnian shellac mengubah sifat asalnya. JAKIM Malaysia tidak memasukkan E904 dalam senarai bahan yang dibenarkan untuk produk Halal Malaysia.

Pengawet Berasaskan Alkohol

Sesetengah pengawet menggunakan etanol (alkohol) sebagai pelarut atau carrier. Ini lebih kerap berlaku dalam perisa makanan berbanding pengawet tulen. Contoh: ekstrak rosemary kadangkala dilarutkan dalam etanol.

JAKIM menetapkan garis panduan jelas mengenai alkohol dalam makanan melalui piawaian MS 2565:2014:

Pengawet sintetik biasa (E200, E202, E211, E220) tidak mengandungi alkohol. Pengawet semula jadi seperti cuka mengandungi asid asetik yang terhasil daripada fermentasi, tetapi cuka halal kerana ia bukan arak. Nabi Muhammad SAW menyatakan bahawa cuka ialah lauk yang baik (hadis riwayat Muslim).

Nitrat dan Nitrit: Halal tetapi Ada Isu Kesihatan

Sodium nitrite (E250), sodium nitrate (E251), dan potassium nitrate (E252) halal dari segi bahan. Ketiga-tiganya dihasilkan secara sintetik dan tiada bahan haiwan terlibat.

Nitrat dan nitrit digunakan dalam daging proses untuk:

1. Menghalang pertumbuhan bakteria Clostridium botulinum (penyebab botulism)
2. Memberikan warna merah jambu pada sosej dan ham
3. Menambah rasa pada daging proses

Isu halal daging proses bukan pada pengawet. Isu sebenar: sumber daging itu sendiri. Sosej dan ham boleh diperbuat daripada daging babi. Sosej halal di Malaysia menggunakan daging ayam atau lembu yang disembelih secara Islam, ditambah dengan E250 atau E252 sebagai pengawet. Pengawet yang sama, tetapi sumber daging yang berbeza.

Dari segi kesihatan, Pertubuhan Kesihatan Sedunia (WHO) mengklasifikasikan daging proses sebagai karsinogen Kumpulan 1 (boleh menyebabkan kanser). Ini berkaitan dengan nitrit yang boleh membentuk nitrosamine apabila daging dimasak pada suhu tinggi. Had penggunaan nitrit dalam makanan dikawal oleh Peraturan-Peraturan Makanan 1985 Malaysia.

Antioksidan Sintetik: BHA dan BHT

BHA (E320) dan BHT (E321) ialah antioksidan sintetik yang turut berfungsi sebagai pengawet. Kedua-duanya halal. Proses pengeluaran sepenuhnya kimia, tanpa bahan haiwan.

BHA dan BHT menghalang pengoksidaan lemak dalam makanan. Tanpa antioksidan ini, minyak dalam kerepek dan makanan bergoreng akan menjadi tengik. Kerepek Mister Potato, Mamee Monster, dan Pringles (Malaysia) menggunakan BHA atau BHT. Semua produk ini bersijil Halal Malaysia.

Isu BHA dan BHT ialah isu kesihatan, bukan isu halal. IARC (International Agency for Research on Cancer) mengklasifikasikan BHA sebagai “berkemungkinan karsinogen pada manusia” (Kumpulan 2B). Bahagian Keselamatan dan Kualiti Makanan (BKKM), KKM menetapkan had penggunaan: 200 mg/kg untuk BHA dan 100 mg/kg untuk BHT mengikut Peraturan-Peraturan Makanan 1985.

Bahan Pengawet yang Diharamkan di Malaysia

Beberapa bahan kimia diharamkan sebagai pengawet makanan di Malaysia. Larangan ini bukan atas sebab halal/haram tetapi kerana bahaya kesihatan.

Formalin pernah dikesan dalam tauhu, mi kuning, dan ikan bilis di Malaysia. BKKM menjalankan operasi berkala untuk mengesan penggunaan formalin di premis makanan. Boraks pernah digunakan secara haram dalam kuih tradisional untuk menghasilkan tekstur kenyal. Kedua-dua bahan ini dilarang di bawah Peraturan-Peraturan Makanan 1985, Jadual Kesebelas.

Penggunaan formalin dan boraks melanggar undang-undang dan bercanggah dengan prinsip halal. Makanan halal mesti selamat untuk dimakan (tayyib). Bahan yang memudaratkan kesihatan tidak memenuhi syarat tayyib walaupun sumbernya bukan daripada haiwan.

Sulfur Dioxide (E220): Pengawet Buah Kering

Sulfur dioxide (E220) dan sulfit (E221 hingga E228) digunakan untuk mengawet buah kering, dried fruit, dan kurma import. Semua sulfit halal kerana dihasilkan secara sintetik.

Contoh produk yang mengandungi sulfit:

Perhatian: wain mengandungi sulfit sebagai pengawet, tetapi wain itu sendiri haram kerana ia arak. Sulfit bukan isu. Arak ialah isu.

Sesetengah individu sensitif terhadap sulfit. Peraturan Makanan 1985 Malaysia mewajibkan label “mengandungi sulfit” pada produk yang melebihi 10 ppm sulfur dioxide.

Pengawet Semula Jadi dan Status Halal

Trend “no preservatives” atau “tanpa pengawet” semakin popular di Malaysia. Pengeluar menggantikan pengawet sintetik dengan pengawet semula jadi. Semua pengawet semula jadi halal kerana berasal daripada tumbuhan:

Pengawet semula jadi tidak menghilangkan keperluan untuk menyemak status halal keseluruhan produk. Produk “tanpa pengawet” masih boleh mengandungi bahan lain yang berpotensi haram seperti gelatin atau perisa berasaskan alkohol.

Garis Panduan JAKIM untuk Pengawet

JAKIM mengawal selia penggunaan bahan pengawet melalui beberapa piawaian:

MS 1500:2019 (Halal Food, General Requirements)

Piawaian ini menetapkan bahawa semua bahan tambahan makanan, termasuk pengawet, mestilah daripada sumber halal. Bahan daripada sumber haiwan mesti daripada haiwan yang disembelih mengikut syariah Islam.

Proses audit JAKIM

Apabila pengeluar memohon sijil halal, JAKIM menyemak setiap bahan dalam formulasi produk termasuk pengawet. Proses ini melibatkan:

1. Semakan dokumen sumber bahan (Certificate of Analysis, COA)
2. Pengesahan sumber E-number yang digunakan
3. Pemeriksaan premis pengeluaran
4. Audit berkala selepas sijil dikeluarkan

Pengeluar perlu menyediakan COA bagi setiap bahan pengawet yang digunakan. COA menunjukkan sumber bahan: sama ada sintetik, tumbuhan, atau haiwan. Jika daripada haiwan, COA perlu menyatakan jenis haiwan dan kaedah sembelihan.

Cara Membaca Label Pengawet di Malaysia

Peraturan Makanan 1985 Malaysia mewajibkan pengeluar menyenaraikan semua bahan tambahan pada label. Bahan pengawet boleh ditulis dalam dua cara:

1. Nama penuh: “Sodium Benzoate” atau “Pengawet (Sodium Benzoate)”
2. E-number: “Pengawet (E211)” atau “Preservative (E211)”

Langkah membaca label:

Langkah 1: Cari logo Halal Malaysia pada produk. Jika ada, semua pengawet di dalamnya sudah disahkan halal oleh JAKIM.

Langkah 2: Jika tiada logo halal, cari perkataan “Pengawet” atau “Preservative” dalam senarai bahan.

Langkah 3: Bandingkan E-number dengan senarai halal di atas. E200, E202, E210, E211, E220, E250, E270, E280, E300, E320, E321, E330 semuanya halal.

Langkah 4: Jika label menyatakan “E120” atau “Cochineal” atau “Carmine”, produk itu mengandungi pewarna daripada serangga.

Langkah 5: Perhatikan perkataan “alcohol”, “ethanol”, atau “wine” dalam senarai bahan. Sesetengah produk import menggunakan arak sebagai pengawet (terutamanya produk Eropah).

Langkah 6: Guna aplikasi Verify Halal untuk mengimbas barcode produk. Aplikasi ini disokong oleh JAKIM dan boleh dimuat turun daripada Google Play Store dan Apple App Store. Aplikasi ini menyemak pangkalan data sijil halal JAKIM secara langsung.

Perbezaan Pengawet dalam Produk Tempatan dan Import

Produk makanan Malaysia yang bersijil halal menggunakan pengawet yang sudah disahkan. Risiko utama datang daripada produk import tanpa sijil Halal Malaysia.

Produk import yang dijual di kedai runcit Malaysia tidak semestinya mempunyai sijil Halal Malaysia. BKKM di bawah KKM hanya mewajibkan pendaftaran keselamatan makanan, bukan pensijilan halal. Pengguna perlu menyemak label sendiri atau menggunakan aplikasi Verify Halal untuk produk import.

Produk “Tanpa Pengawet”: Adakah Lebih Halal?

Produk berlabel “tanpa pengawet” atau “no preservatives” tidak semestinya lebih halal. Ketiadaan pengawet tidak menjamin status halal keseluruhan produk.

Contoh: roti “tanpa pengawet” masih boleh mengandungi E471 (pengemulsi yang mungkin daripada sumber haiwan), perisa tiruan berasaskan alkohol, atau enzim daripada sumber haiwan.

Sebaliknya, produk dengan pengawet sintetik seperti E211 atau E202 tetap halal kerana pengawet tersebut daripada sumber sintetik. Status halal bergantung kepada keseluruhan bahan, bukan kehadiran atau ketiadaan pengawet sahaja.

Cara paling pasti: pilih produk bersijil Halal Malaysia. JAKIM menyemak keseluruhan formulasi termasuk semua bahan pengawet, pengemulsi, perisa, dan enzim.

Ringkasan Status Halal Bahan Pengawet

Untuk semakan lanjut mengenai E-number secara keseluruhan termasuk pengemulsi, pengental, dan pewarna, rujuk panduan lengkap kami. Bagi isu perisa makanan dan alkohol, rujuk panduan perisa halal.